روان شناسی قرآن بنیان

روان شناسی قرآن بنیان

تحلیل مفهوم امید و مقابله با ناامیدی در قرآن و کاربرد آن در درمان افسردگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی کارشناسی ارشد روان‌شناسی عمومی، دانشگاه آزاد سمنان، سمنان، ایران
10.22034/qpsj.2026.417462.1136
چکیده
امید یکی از بنیادی‌ترین نیازهای روان‌شناختی انسان و عامل مؤثر در حفظ سلامت روان و توانایی مواجهه با فشارهای زندگی است. درمقابل، ناامیدی به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین نشانه‌ها و عوامل تداوم افسردگی شناخته می‌شود. هدف این پژوهش تحلیل مفهوم امید و مقابله با ناامیدی در قرآن کریم و تبیین چگونگی به‌کارگیری این مفاهیم در چهارچوب درمان و کاهش نشانه‌های افسردگی است. پژوهش حاضر با روش کیفی و رویکرد تحلیل مضمونی انجام شده است. داده‌ها از آیات قرآن کریم، تفاسیر معتبر و منابع علمی حوزه روان‌شناسی و دین‌پژوهی گردآوری شد. این رویکرد امکان پیوند دادن مفاهیم قرآنی با سازوکارهای روان‌شناختی مرتبط با افسردگی را فراهم ساخت. یافته‌ها نشان داد که قرآن کریم با طرح مفاهیمی چون رحمت گسترده الهی، اصل گشایش پس از سختی، نهی از یأس، توکل به‌عنوان اعتماد فعال، صبر به‌مثابه سازوکار تاب‌آوری، دعا به‌عنوان فرایند تخلیه هیجانی و بازسازی شناختی، و یاد خدا به‌عنوان عامل اطمینان قلب، چهارچوبی جامع برای مقابله با ناامیدی و تقویت امید ارائه می‌دهد. تحلیل روان‌شناختی این مفاهیم نشان داد که هریک از این عناصر با اصول درمانی شناخته‌شده در حوزه افسردگی همخوانی دارد و می‌تواند به کاهش اضطراب، افزایش امید، تنظیم هیجانات، بازسازی شناختی و ارتقای تاب‌آوری فرد کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Concept of Hope and Coping with Despair in the Qur'an and Its Application in the Treatment of Depression

نویسنده English

Amir Hossein Sajjadnia
M.A. Student in General Psychology, Islamic Azad University, Semnan Branch, Semnan, Iran
چکیده English

Hope is one of the most fundamental psychological needs of humans and a factor in maintaining mental health and coping with life pressures. In contrast, despair is one of the most prominent signs and factors of personality continuity.
Objective: The aim of this study is to analyze the concept of hope and coping with despair in the Quran and explain it.
Method: The present study was conducted using a qualitative method and thematic analysis. Data were collected from verses of the Holy Quran, reliable interpretations, and scientific sources in the fields of psychology and religious studies. This provided the possibility of linking Quranic concepts with psychological mechanisms related to cost.
Conclusion: The findings showed that the Holy Quran, by proposing ideas such as divine mercy, the principle of opening from hardship, prohibition of despair, trust as active trust, patience as a mechanism of resilience, prayer as presenting proposed plans and cognitive improvement, and remembrance of God as a proposed factor. Psychological analysis of this concept showed that each of these elements, known to therapeutic principles, can reduce congruence, increase hope, regulate emotions, recognize and promote individual resilience. Keywords: hope; despair; Holy Quran; damage to spirituality by therapy; resilience; psychological peace.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Hope
Hopelessness
Holy Qur'an
Depression
Spirituality-Based Therapy
Resilience
Psychological Well-being
قرآن کریم.
اخوت، احمدرضا و فیاض، فاطمه (1400). درمانگری افسردگی مبتنی بر قرآن: راهنمای ویژه متخصصان روانشناسی و مشاوره. قرآن و اهل بیت نبوت(علیهم‌السلام).
تابش‌پور، سیما؛ بزی، علی و هوشیار، زینب (1396). تأثیر آوای قرآن بر درمان علایم روانشناختی: افسردگی. دوازدهمین کنگره پژوهشی سالیانه دانشجویان علوم پزشکی شرق کشور.
جابر، علیرضا (1390). مفهوم امید و آرزو در قرآن و حدیث با نگاهی به روانشناسی. کاوش‌های فلسفه دین، 3(6)، 211-246.
دارابی میدانی، فردین و تکبیری، محمدرسول (1405). الگوی قرآنی سلامت روان با تأکید بر مفاهیم رضا، شکر و امید. فرهنگ مشاوره و روان درمانی، 17(66)، 1-30.
ربانی‌خواه، احمد؛ دهقانی، فرزاد، زیرک، یونس (2024). بازکاوی دیدن نعمت‌ها در فرهنگ قرآنی و تأثیر آن بر سلامت روانی. قرآن و روشنگری دینی، سال پنجم، (1).
رفیعی محمدی، نفیسه و جهانگیری، محمدمهدی (1398). اثربخشی معنادرمانی توام با تلاوت قرآن و دعا بر شدت علائم افسردگی زنان مبتلا به اختلال افسردگی اساسی. پژوهش در دین و سلامت، (4)،88-98.
عبدلی، یوسف؛ کاظمی آذر، مهرداد؛ کاظمی آذرقوجه بیگلو، ویدا (1402). اثربخشی معنادرمانی توأم با تلاوت قرآن و دعا بر افسردگی دانش آموزان مدارس دخترانه. ششمین همایش بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی.
فرهوش، جمشیدی و حافظی، امینی (1397). بررسی تطبیقی سازه امید در روانشناسی اسلامی و روانشناسی کلاسیک. اسلام و پژوهش های روان شناختی، 4(9)، 97-115.
محمدحسینی، زهرا و سلامتیان، درنا (1403). نقش و جایگاه قرآن کریم در پیشگیری و درمان افسردگی بر اساس آموزه های امور تربیتی. سومین همایش ملی امور تربیتی.
محمدی مزرعه شاهی، مجتبی؛ میرابوطالبی رکن‌آبادی، سیدحسین و میرابوطالبی رکن‌آبادی، سیدجلال (۱۳۹۴). افسردگی، علل و عوامل آن از منظر قرآن و حدیث. در دومین کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی.
میرعرب رضی، رضا؛ طالبی، مریم و بادله، علیرضا (1399). موسیقی قرآن: راهبردی اثربخش در کاهش علائم افسردگی و افزایش خودکارآمدی تحصیلی دانشجویان خوابگاهی. فرهنگ مشاوره و روان درمانی، (42)، 73-96.
 
Martins, H., Silva, R. S., Bragança, J., Romeiro, J., & Caldeira, S. (2024, May). Spiritual distress, hopelessness, and depression in palliative care: Simultaneous concept analysis. In Healthcare (Vol. 12, No. 10, p. 960). MDPI.‏
Thapar, A., Eyre, O., Patel, V., & Brent, D. (2022). Depression in young people. The Lancet, 400(10352), 617-631.‏
 
 
 
 
دوره 3، شماره 1
شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 05 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 05 مهر 1405
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1405