روان شناسی قرآن بنیان

روان شناسی قرآن بنیان

نقش خانواده در تربیت اجتماعی فرزندان با رهیافتی به آموزه‌های امام سجاد علیه‌السلام: ارائه الگوی نظارت اثربخش

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان
دانش‌آموخته سطح 4 حوزه علمیه قم، قم، ایران
10.22034/qpsj.2026.379543.1065
چکیده
تربیت اجتماعی به عنوان یکی از ابعاد اساسی رشد انسان، همواره مورد توجه اندیشمندان و مصلحان اجتماعی بوده است. خانواده به عنوان نخستین نهاد تربیتی، نقش کلیدی در این فرایند ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش خانواده در تربیت اجتماعی فرزندان بر اساس آموزه‌های امام سجاد علیه‌السلام و ارائه الگویی برای نظارت اثربخش انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای متعارف (قراردادی) صورت گرفته است. حوزه پژوهش شامل دعای ۲۵ (در مورد فرزندان)، دعای ۲۰ (مکارم‌الاخلاق) و دعای ۲۴ (در مورد والدین) از صحیفه سجادیه و همچنین رساله حقوق امام سجاد علیه‌السلام است. یافته‌ها در دو مضمون اصلی «مبانی و اصول تربیت اجتماعی» و «الگوی نظارت اجتماعی اثربخش» طبقه‌بندی و در قالب دو جدول مجزا همراه با تحلیل تفصیلی ارائه شده‌اند. مضامین فرعی ذیل مضمون اصلی اول عبارت‌اند از: ایمان و تقوا، پرورش روحیه ظلم‌ستیزی، احترام به والدین، عفو و گذشت، صداقت و عدالت‌خواهی. مضامین فرعی ذیل مضمون اصلی دوم عبارت‌اند از: توحید و خداپرستی، خودشناسی و تزکیه نفس، انصاف در روابط، نیت نیک و عمل صالح، تعهد اجتماعی، بهره‌وری از عمر، عزت نفس و تواضع. نتایج نشان می‌دهد که آموزه‌های امام سجاد علیه‌السلام، چارچوبی جامع و مبتنی بر کرامت انسانی برای تربیت نسل متعهد و مسئول ارائه می‌دهد و کاربست آن می‌تواند به تحقق نظارت اجتماعی کارآمد در خانواده منجر شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Role of the Family in the Social Upbringing of Children with an Approach to the Teachings of Imam Sajjad (AS): Presenting an Effective Monitoring Model

نویسندگان English

Mohammadmahdi zarei
Vahid Enami
Graduate of Level 4, Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

Social upbringing, as one of the fundamental dimensions of human development, has consistently been a focal point for thinkers and social reformers. The family, as the primary educational institution, plays a pivotal role in this process. The present study aims to analyze the role of the family in the social upbringing of children based on the teachings of Imam Sajjad (AS) and to present a model for effective monitoring. This research employed a qualitative approach utilizing conventional content analysis. The scope of the study includes Supplication 25 (concerning children), Supplication 20 (Makarem al-Akhlaq), and Supplication 24 (concerning parents) from Al-Sahifa al-Sajjadiyya, as well as the Treatise on Rights (Risalat al-Huquq) of Imam Sajjad (AS). The findings were categorized into two main themes: "Foundations and Principles of Social Upbringing" and "Model of Effective Social Monitoring," presented in two separate tables accompanied by detailed analysis. The sub-themes under the first main theme include: faith and piety, cultivating a spirit of opposition to oppression, respect for parents, forgiveness and forbearance, honesty, and justice-seeking. The sub-themes under the second main theme include: monotheism and devotion to God, self-knowledge and self-purification, fairness in relationships, sincere intention and righteous deed, social commitment, optimal use of life, and self-esteem coupled with humility. The results indicate that the teachings of Imam Sajjad (AS) provide a comprehensive framework grounded in human dignity for raising a committed and responsible generation, and their application can lead to the realization of effective social monitoring within the family.

کلیدواژه‌ها English

Imam Sajjad (AS)
Family
Social Upbringing
Al-Sahifa al-Sajjadiyya
Treatise on Rights (Risalat al-Huquq)
Effective Monitoring
انصاریان، حسین (۱۳۸۱). دیار عاشقان: تفسیر صحیفه سجادیه. تهران: پیام آزادی.
ایزدی، مهدی و مهدوی‌منش، حسین (۱۳۹۱). پی‌جویی خانواده و کارکردهای تربیتی آن در آموزه‌های امام سجاد(علیه‌السلام) با تأکید بر شیوه‌های انحراف‌زدایی و فضیلت‌افزایی. مطالعات قرآن و حدیث، ۶(۱۱)، ۴۵-۶۸.
پورمقدس، علی (۱۳۶۷). روان‌شناسی اجتماعی (جلد ۲). اصفهان: مشعل.
توسلی، غلامعباس (۱۳۹۸). جامعه‌شناسی و آموزش و پرورش. تهران: علم.
صالحی، علی؛ محمدی پویا، فاطمه و ترکاشوند، سعید (۱۳۹۸). ارائه الگویی برای تربیت شهروند مطلوب جامعه اسلامی با رویکردی بر رساله حقوق امام سجاد(علیه‌السلام). فصلنامه تربیت اسلامی، ۱۴(۳۰)، ۱۳۱-۱۵۴.
صفاری، سیدمصطفی؛ قیصری، زهرا؛ شمالی، بهادر؛ فقیرمقدم کهخا، ایمان؛ صادق زارعی، رضا و و خاکی، مهدی. (۱۴۰۳). مروری روایتی بر نقش خانواده در تربیت اجتماعی کودکان. دومین همایش ملی خانواده سالم، جامعه سالم، قائنات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۵۰). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی‌نیا، سیدرضا؛ رنجبران، داوود؛ یوسفی، محمدرضا و صفورایی پاریزی، محمدمهدی (۱۴۰۲). تحلیل مفهوم اخلاق در خانواده از منظر امام سجاد(علیه‌السلام). فصلنامه فرهنگی ـ تربیتی زنان و خانواده، ۱۷(۶۵)، ۱۱-۴۴.
علائی رحمانی، فاطمه؛ معتمد لنگرودی، فرشته و درویش، زهرا (۱۴۰۲). شاخص‌های تربیت کودک مبتنی بر تحلیل محتوای دعای ۲۵ صحیفه سجادیه. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، ۹(۱)، ۱۹۷-۲۱۷.
علی بن حسین، امام سجاد(علیه‌السلام) (۱۳۸۷). رساله حقوق امام سجاد(علیه‌السلام). ترجمه و شرح: محمد یثربی. قم: انصاریان.
علی بن حسین، امام سجاد(علیه‌السلام) (۱۳۸۷). صحیفه سجادیه (۱۳۸۷). ترجمه استاد حسین انصاریان. تهران: پیام آزادی.
قاعدی موصلو، یونس؛ مهدوی مهر، عباس و محمدیان، محمد (۱۳۹۴). بررسی مبانی تربیت فرزند از دیدگاه امام سجاد(علیه‌السلام). پژوهش‌های تربیتی اسلامی، ۲(۴)، ۷۳-۹۶.
کریپندورف، کلوس (۱۳۸۷). مبانی روش‌شناسی تحلیل محتوا. ترجمه هوشنگ نائینی. تهران: روش.
گیدنز، آنتونی (۱۳۸۶). جامعه‌شناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نی.
مرزانی، راضیه (1403). گونه‌های تربیت فرزند. اسلام و مطالعات اجتماعی، 2(4)، 27-40. 
مطهری، مرتضی (۱۳۷۲). اخلاق اسلامی. تهران: صدرا.
مفید، محمد بن محمد (۱۳۷۲). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد (جلد ۲). ترجمه سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
ملاسلمانی، فرشته؛ قائمی، علی و بهشتی، سعید (۱۳۹۰). بررسی مبانی تربیت اجتماعی از دیدگاه امام سجاد(علیه‌السلام) در صحیفه سجادیه. فصلنامه روان‌شناسی تربیتی، ۶(۱۷)، ۱۲۰-۱۴۵.
نراقی، احمد (۱۳۷۸). معراج السعاده. تهران: انتشارات جاویدان.
یثربی، محمد (۱۳۸۷). گذری در رساله حقوق امام سجاد(علیه‌السلام). قم: انصاریان.

Banker, C. C., & Leary, M. R. (2020). Hypo-Egoic Nonentitlement as a Feature of Humility. Personality and Social Psychology Bulletin, 46(5), 738–753.
Baumrind, D. (1966). Effects of authoritative parental control on child behavior. Child Development, 37(4), 887–907.
Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. New York: Anchor Books.
Durkheim, É. (1984). The Division of Labor in Society (W. D. Halls, Trans.). New York: The Free Press. (Original work published 1893)
Maccoby, E. E., & Martin, J. A. (1983). Socialization in the context of the family: Parent-child interaction. In P. H. Mussen (Series Ed.) & E. M. Hetherington (Vol. Ed.), Handbook of child psychology: Vol. 4. Socialization, personality, and social development (4th ed., pp. 1–101). New York: Wiley.
Mead, G. H. (1934). Mind, Self and Society: From the Standpoint of a Social Behaviorist. Chicago: University of Chicago Press.
Parsons, T., & Bales, R. F. (1955). Family, Socialization and Interaction Process. Glencoe, IL: The Free Press.
Weidman, A. C., Cheng, J. T., & Tracy, J. L. (2018). The psychological structure of humility. Journal of Personality and Social Psychology, 114(1), 153–178.
Worthington, E. L., Jr., & Allison, S. T. (2018). Heroic humility: What the science of humility can say to people raised on self-focus. Washington, DC: American Psychological Association.
 
 
 
دوره 3، شماره 1
شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 08 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 02 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 02 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1405