روان شناسی قرآن بنیان

روان شناسی قرآن بنیان

تبیین پیامدهای رشدی ارتباط تعاملی خدا ـ بنده در تفسیر المیزان: ارائه یک مدل روان‌شناختی در ابعاد شناختی، هیجانی و رفتاری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
لیلا نوروزی 1
علی صادقی سرشت 2
سید مهدی خطیب 2
1 آموزش و پرورش، تهران، ایران
2 دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران
10.22034/qpsj.2026.403554.1118
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین پیامدهای رشدی ارتباط تعاملی خدا ـ بنده بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و ارائه یک مدل روان‌شناختی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد انجام گرفت. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند از تمامی آیات مرتبط با موضوع در تفسیر المیزان صورت پذیرفت و داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. روایی محتوایی یافته‌ها با استفاده از دو شاخص CVI و CVR و توسط ۷ متخصص روان‌شناسی و علوم اسلامی تأیید گردید. یافته‌ها نشان داد ارتباط تعاملی خدا ـ بنده در دو سمت قابل تفکیک است. در سمت بنده ← خدا، پیامدهایی چون تبعیت‌ورزی، رضایت، توحید و یگانه‌پرستی در بُعد شناختی؛ آرامش قلبی، دلبستگی و فروتنی در بُعد هیجانی؛ یاریگری الهی، برکت‌یابی و نیک‌فرجامی در بُعد رفتاری؛ و عطابخشی و رستگاری در سطح اخروی شناسایی شد. در سمت خدا ـ بنده، پیامدهایی چون عبودیت‌یابی، عزت‌بخشی و بصیرت‌بخشی در بُعد شناختی؛ آرامش و انس با مؤمنان در بُعد هیجانی؛ مغفرت، رحمت، امدادگری و استجابت دعا در بُعد رفتاری؛ و عاقبت محمود و نصرت‌بخشی در سطح اخروی قرار گرفتند. بر اساس نتایج، ارتباط تعاملی خدا ـ بنده نه‌‌تنها مبنای تعالی معنوی، بلکه آثار مستقیمی بر سلامت روان، سازگاری اجتماعی و امید به زندگی دارد. مدل ارائه‌شده در روان‌درمانگری مبتنی بر معنویت و مشاوره دینی کاربرد دارد.
کلیدواژه‌ها
علامه طباطبایی
تفسیر المیزان
ارتباط انسان و خدا
روان‌شناسی دین
آرامش

عنوان مقاله English

"Explaining the Developmental Consequences of the God-Servant Interactive Relationship in Tafsir al-Mizan: Proposing a Psychological Model in Cognitive, Emotional, and Behavioral Dimensions"

نویسندگان English

leyla norozi 1
Ali Sadeghi 2
seyed mahdy khatib 2
1 Education department, Tehran, Iran
2 Univercity of Quran and Hadith, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: This study aimed to explain the developmental consequences of the interactive God-servant relationship based on Allameh Tabataba'i's perspective in Tafsir al-Mizan and to propose a psychological model.
Method: This qualitative research employed the grounded theory method. Purposeful sampling was conducted from all relevant verses in Tafsir al-Mizan, and data were analyzed through open, axial, and selective coding. Content validity of the findings was confirmed using CVI and CVR indices by 7 experts in psychology and Islamic sciences
Findings: The findings revealed that the interactive God-servant relationship can be distinguished in two directions. In the servant→God direction, consequences such as obedience, satisfaction, monotheism, and pure worship in the cognitive dimension; peace of heart, attachment, and humility in the emotional dimension; divine assistance, blessing, and good fate in the behavioral dimension; and bestowal and salvation in the otherworldly dimension were identified. In the God→servant direction, consequences such as servitude attainment, dignity, and spiritual insight in the cognitive dimension; peace and intimacy with believers in the emotional dimension; forgiveness, mercy, assistance, and prayer fulfillment in the behavioral dimension; and praiseworthy destiny and victory in the otherworldly dimension were identified.
Conclusion: Based on the results, the interactive God-servant relationship is not only the foundation of spiritual excellence but also has direct effects on mental health, social adjustment, and life expectancy. The proposed model can be applied in spiritually integrated psychotherapy and religious counseling.

کلیدواژه‌ها English

Allameh Tabataba'i
Tafsir al-Mizan
interactive God-servant relationship
developmental consequences
psychology of religion
قرآن کریم.
جان‌بزرگی، مسعود (1402). درمان چند‌بُعدی معنوی: یک رویکرد خداسو برای مشاوره و روان‌درمانگری: فنون و برنامه‌ها. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۴). مفهوم‌شناسی وحی و نبوت در قرآن. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1397). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
رهنمایی، سید محمد (۱۳۹۲). انسان و خدا در قرآن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرگر، یاسر؛ پورعباس، عبدالرضا و نریمانی، محمد (۱۴۰۰). پیش‌بینی سلامت روان بر اساس رابطه با خدا و امید به زندگی در دانشجویان. مجله روان‌شناسی و دین، ۱۴(۱)، ۹۳‑۱۰۶.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی. 20 جلد، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
قربانی، امیر (۱۳۹۶). مقابله دینی با ناملایمات زندگی: تبیین و بررسی نظریه پارگامنت. پژوهش‌نامه سبک زندگی اسلامی، ۳(۴)، ۹۹–۱۲۵.
 مشعشعی، سید کیان‌الدین؛ یاراحمدی، یحیی و پاشاشریفی، حسن (۲۰۲۴). مدل علّی بهزیستی معنوی بر اساس دلبستگی به خداوند و هوش معنوی. مجله آموزش و ارتقای سلامت، (۱۳)، مقاله ۴۷۱.
مطهری، مرتضی (1378). مجموعه آثار. قم: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. 28 جلد، تهران: دارالکتب الاسلام.
همتی، عصمت (۱۴۰۴). تحلیل و تبیین تأثیر دو نظریه اصالت وجود و بساطت وجود در حکمت صدرایی بر تفسیر توحید قرآنی در المیزان. حکمت معاصر، ۱۶(۴۰)، ۲۸۳–۳۰۶.
 
American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.). Author.
Ano, G. G., & Vasconcelles, E. B. (2005). Religious coping and psychological adjustment to stress: A meta‐analysis. Journal of Clinical Psychology, 61(4), 461‑4.
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). Sage Publications.
Datu, J. A. D., & Fincham, F. D. (2024). Development and preliminary validation of the Divine Connectedness Scale in the USA. Journal of Religion and Health, 63(5), 3862–3877.
Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Aldine Publishing.
Granqvist, P., Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2012). Religion as attachment: Normative processes and individual differences. Personality and Social Psychology Review, 16(1), 49‑65.
Kirkpatrick, L. A. (2005). Attachment, evolution, and the psychology of religion. Guilford Press.
Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563‑575.
Pargament, K. I. (2007). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. Guilford Press.
Polit, D. F., & Beck, C. T. (2006). The content validity index: Are you sure you know what's being reported? Critique and recommendations. Research in Nursing & Health, 29(5), 489‑49.
Rosmarin, D. H., Bigda‑Peyton, J. S., Öngur, D., Pargament, K. I., & Björgvinsson, T. (2013). Religious coping among psychotic patients: Relevance to suicidality and treatment outcomes. Psychiatry Research, 210(1), 182‑187.
Shoshan, T. S., Chaki-Binon, H., & Abu-Raiya, H. (2024). The links between insecure attachment to God, divine struggles, and happiness and depressive symptoms among Muslims and Jews in Israel. Journal of Religion and Health, 63(4), 2501–2522.
Simonič, B. (2024). Relationship with God as a Secure Base in Relational Psychotherapy. Bogoslovska smotra, 94(5), 859–876.
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
 
 
 
 
روان شناسی قرآن بنیان

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 25 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 24 شهریور 1405