روان شناسی قرآن بنیان

روان شناسی قرآن بنیان

بازخوانی وحیانی بحران هویت با تکیه بر قرآن و حدیث در مواجهه با مدرنیته

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری الهیات، گرایش علوم قرآن و حدیث و استادیار معلم وزارت آموزش و پرورش، یزد، ایران.
1405/qpsj.2026.403034.1117
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف واکاوی بحران هویت انسان معاصر، به‌ویژه در نسل جوان، تحت تأثیر مدرنیته، جهانی‌شدن و رسانه‌های نوین و ارائه الگویی بومی و جامع برای تبیین و مدیریت آن، با تلفیق آموزه‌های وحیانی قرآن و روایات اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و نظریه‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی معاصر انجام شد.
روش: رویکرد پژوهش، از نوع کیفی با روش تحلیلی-تطبیقی است که از طریق گفت‌وگوی میان‌متنی بین مفاهیم دینی و علمی، مفاهیم کلیدی هویت بازخوانی شدند. داده‌ها با مطالعة کتابخانه‌ای و اَسنادی فراهم آمد و مضامین اصلی مرتبط با بحران هویت استخراج و مقایسه شدند.
یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از هم‌پوشانی معنادار مبانی وحیانی و علمی است. مفاهیمی چون فطرت، کرامت و تزکیه نفس، با مفاهیمی مانند خودپنداره، انسجام شخصیت و بحران معنا هم‌سویی نشان دادند. این هم‌گرایی به تبیینی ژرف و چندبعدی از هویت می‌انجامد و برونداد پژوهش، «الگوی تلفیقی چهارلایه‌ای» شامل سطوح فردی، اجتماعی-فرهنگی، روان‌شناختی و دینی-فلسفی است که هویت را در پیوندی پویا با معنا، جامعه و غایت هستی ترسیم می‌کند.
نتیجه: تلفیق حکمت وحیانی و خرد انسانی، چارچوبی نظری و کاربردی برای بازسازی هویت جوانان و تدوین سیاست‌های فرهنگی فراهم می‌آورد که این الگو راهکارهای عملی مانند تقویت خودشناسی از طریق برنامه‌های تربیتی، احیای هویت فرهنگی با بازآفرینی سنت‌های اصیل و مصون‌سازی در برابر تهاجم فرهنگی با ارتقای سواد رسانه‌ای را ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Revelational Re-reading of the Identity Crisis with Emphasis on the Qur’an and Hadith in Confrontation with Modernity

نویسنده English

Hamed Seraji
Ph.D. in Theology, Field of Study in Quranic Sciences and Hadith, and Assistant Professor at the Teacher Training Ministry of Education, Yazd, Iran.
چکیده English

Objective: This research aims to explore the contemporary human identity crisis, particularly among the youth, under the influence of modernity, globalization, and new media, and to propose a localized and comprehensive model for explaining and managing it. This is achieved through the integration of revelatory teachings from the Holy Quran and narrations of Ahl al-Bayt (peace be upon them) with contemporary theories in psychology and sociology.
Method: The research adopts a qualitative approach with an analytical-comparative method, facilitating the re-examination of key identity concepts via intertextual dialogue between religious and scientific notions. Data were gathered through library and documentary studies, with principal themes related to the identity crisis extracted and compared.
Findings: The findings reveal a meaningful overlap between revelatory and scientific foundations. Concepts such as fitrah (innate disposition), human dignity, and self-purification align with notions like self-concept, personality coherence, and meaning crisis. This convergence fosters a profound and multidimensional explication of identity. The research outcome is an "integrative four-layer model" encompassing individual, socio-cultural, psychological, and religious-philosophical levels, portraying human identity in a dynamic linkage with meaning, society, and the ultimate purpose of existence.
Conclusion: The synthesis of revelatory wisdom and human intellect provides a theoretical and practical framework for reconstructing youth identity and devising cultural policies. This model proposes actionable strategies, such as enhancing self-knowledge through educational programs, revitalizing cultural identity via the recreation of authentic traditions, and protecting against cultural invasion by promoting media literacy

کلیدواژه‌ها English

Identity Crisis
Youth
Modernity
The Qur'an
Hadith
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آمدی، عبدالواحد بن محمد (۱۴۱۰ق). غرر الحکم و درر الکلم. تصحیح سیدمهدی رجایی. قم: دار الکتاب الإسلامی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۴۰۴ق). عیون أخبار الرضا(علیه‌السلام). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
احمدی بیغش، خدیجه و سالاری، منصوره (۱۴۰۴). عوامل مؤثر در شکل‌گیری هویت از دیدگاه اسلام و علم روان‌شناسی. دوفصلنامه علمی پژوهشنامه تفسیر مقارن، ۲(۲)، ۵۱- ۶۶.
بروجردی علوی، مهدخت و صدیق یزدچی، امیرسعید (1396). تأثیر فضای مجازی بر هویت ملی و قومی در ایران. مطالعات رسانه های نوین، 3(12 )، 87-110.
بنائی، امیرحسین؛ حمیدی‌زاده، علی؛ هاشمیان، سیدمحمدحسین و زارعی متین، حسن (۱۴۰۲). انسان‌شناسی دینی و جایگاه آن در دانش انسان‌شناسی. فصلنامه علمی ـ پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی، ۱۵(۳۰)، ۲۶۱- ۲۸۲.
جرجانی، علی بن محمد (بی‌تا). التعریفات. بیروت: دار الکتب العلمیه.
حرّعاملی، محمد بن حسن (۱۳۶۷). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت(علیهم‌السلام) لإحیاء التراث.
حسینی، بی‌بی‌زهرا؛ عاصی‌مذنب، ابوالقاسم؛ فلاح، محمدحسین و فیروزی، نعمت‌الله (۱۴۰۰). شخصیت انسان و یکپارچگی آن بر مدار توحید‌یافتگی مبتنی بر معارف قرآنی و روایی. نشریه اسلام و سلامت، ۶(۲)، ۹۹- ۱۰۷.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا. ج ۱۶. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
راشدی، معصومه؛ موسی‌زاده، زهره؛ ابوالمعالی الحسینی، خدیجه و باقری، فریبرز (۱۳۹۹). پدیدارشناسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری هویت ایرانی ـ اسلامی جوانان از دیدگاه متخصصان. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، ۸ (۱۵)، ۵۳- ۷۶.
سلمان‌پور، داوود؛ مهریزی، مهدی و ایازی، سیدمحمدعلی (۱۳۹۸ش). تحلیلی بر مفهوم کرامت ذاتی انسان در قرآن و چالش‌های فراروی آن. مطالعات قرآن و حدیث، ۱۳(۱)، ۲۱۹- ۲۴۲.
شریف رضی، محمد بن حسین (بی‌تا). نهج‌البلاغه. قم: دار الهجره.
شکربیگی، نرگس و شکربیگی، رضوان (۱۴۰۲). عوامل مؤثر بر تقویت آینده‌نگری و هویت دینی با تأکید بر قرآن و حدیث. قرآن و علوم اجتماعی، ۳ (۱)، ۵۷-۹۳.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۴۰۱ق). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۴۱۶ق). مجمع البحرین و مطلع النیرین. نجف: مکتبة المرتضویة.
ظفرعبداله‌زاده، فواد؛ رسولی، محمدرضا و شیری، طهمورث (۱۴۰۰). نقش رسانه‌های اجتماعی در آینده هویت‌های قومی ایرانی. پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، 10(19)، ۳۲۱- ۳۴۶.
فخرزارع، سیدحسین (1399). آسیب‌های اجتماعی و خطر انحطاط جوامع از منظر اسلام. دوفصلنامه مطالعات اسلامی و آسیب­های اجتماعی، 2 (2), 91- 112.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مشکینی، قاسم؛ سهراب‌زاده، مهران؛ بابایی‌فرد، اسدالله و حاجیانی، ابراهیم (۱۴۰۲ش). تحولات آینده بحران هویت جوانان در ایران. فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، ۳(۲)، ۹- ۴7.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۷). علل گرایش به مادی‌گری. تهران: صدرا.
معین، محمد (۱۳۸۷). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
مکارم شیرازی، ناصر (1383). ترجمه قرآن کریم. قم: دار الکتب الإسلامیه.
 
Azari Matin, A. (2022). Iranian Youth’s identity politics: Cosmopolitan aspirations, self-reproach and lived experiences of belongingness to the nation. International Journal of Humanity Studies (IJHS), 6(1), 12–29.
Bauman, Z., & Portera, A. (2021). Education and intercultural identity. A Dialogue Between Zygmunt Bauman and Agostino Portera, First Published.
Benjamin Jr, L. T. (2023). A brief history of modern psychology. John Wiley & Sons.
Bielsa, E. (2018). Identity. In The Routledge handbook of translation and culture (pp. 48–60). Routledge.
Branje, S., De Moor, E. L., Spitzer, J., & Becht, A. I. (2021). Dynamics of identity development in adolescence: A decade in review. Journal of Research on Adolescence, 31(4), 908–927.
Cleveland, M. (2022). Globalization and global consumer culture: The fragmentation, fortification, substitution and transmutation of social identities. In Globalized identities: The impact of globalization on self and identity (pp. 71–105). Springer.
Cristina Contrino, M. (2025). Narrative negotiation of personal identity. Philosophical Explorations, 28(1), 85–102.
Crocetti, E., Albarello, F., Meeus, W., & Rubini, M. (2023). Identities: A developmental social-psychological perspective. European Review of Social Psychology, 34(1), 161–201.
Faiz, F. A. (2024). Understanding Cultural Identity in a Globalized World. Journal of Social Signs Review, 2(01), 10–18.
Fisher, J. (2023). Who am I? The identity crisis of mental health professionals living with mental illness. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 30(5), 880–884.
Jong, A. (2024). Social theory and navigating indeterminacy: a configurational analysis of Iranian youth’s identity construction in contemporary Iran. Societies, 14(3), 32.
Krijnen, T., Nixon, P., Ravenscroft, M., & Scarcelli, C. M. (2023). Identities and intimacies on social media: Transnational perspectives. Taylor & Francis.
Ricoeur, P. (1992). Oneself as another. University of Chicago press.
Schulte, M., Bamberg, S., Rees, J., & Rollin, P. (2020). Social identity as a key concept for connecting transformative societal change with individual environmental activism. Journal of Environmental Psychology, (72), 101525.
Smith, J. (2024). Self-consciousness. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Summer 2024 ed.). Stanford University. https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/
Tierney, K. (2025). Disasters: A sociological approach. John Wiley & Sons.
 
 
 
 
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 03 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 28 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 24 شهریور 1405